مفهوم پست مدرنيسم
مفهوم پست مدرنيسم
امروزه بعد از فروپاشي اردوگاه كمونيسم حركت جديدي عليه آزادي و عقل در جريان است كه اين ديدگاه، نه تنها در هنر معماري و ادبيات بلكه به علومي نظير حقوق، اخلاق، سياست، جامعهشناسي و اقتصاد نيز سرايت كرده است. از لحاظ لغوي Post بيشتر تداوم جرياني را ثابت ميكند، و پست مدرنيسم به معناي پايان مدرنيسم نيست، بلكه نقد مدرنيسم و تداوم
جريان مدرنيسم ميباشد. اين اصطلاح در زبان فارسي به فرانوگرايي، يسانوگرايي، پسامدرنيسم و فرامدرنيسم و... ترجمه شده است. از اصطلاح پسامدرنيسم در تاريخ ادبيات اسپانيا، پيش از جنگ جهاني اول و در تاريخ ادبي آمريكاي لاتين در سالهاي ميان دو جنگ جهاني استفاده شده است.
در واقع پسامدرن بيانگر همان پرسشهاي اصلي مدرنيسم است، با اين تفاوت كه اين بار پرسشها به گونهاي آگاهانه مطرح ميشود. ديگر اينكه مفهوم پست مدرنيسم را نبايد با جامعه فرامدرن و فراصنعتي (Post-industrial society) خلط كرد. (Post-industrial society) جامعه فراصنعتي نخستين بار به وسيله دانيل بل در كتاب او به نام (The comial of Post-idustrial society) در سال 1974 براي توصيف تغييرات اقتصادي و اجتماعي اواخر قرن بيستم بسط و گسترش يافت. قبل از بررسي ويژگيهاي جامعه فراصنعتي ابتدا ويژگيهاي يك جامعه صنعتي را بيان مينماييم. ويژگيها و خصلتهاي يك جامعه صنعتي عبارت است از:
به وجود آمدن دولتهاي ملي منسجمي كه از تجانس قومي و فرهنگي برخوردارند و در حول فرهنگ و زبان مشترك سازمان يافتهاند؛
تجارتي شدن توليد؛
سيطره توليد ماشيني و سازمان يافتن توليد در كارخانه؛
شهري شدن جامعه؛
رشد همگاني سواد و تحصيلات؛
به كار بستن علم در كليه عرصههاي زندگي و عقلاني شدن تدريجي حيات اجتماعي؛
برخوردار شدن مردم از حق رأي و شركت در انتخابات و نهادي شدن امور و فعاليتهاي سياسي در حول احزاب سياسي و جامعه فراصنعتي در اقتصاد به صورت افول توليد كالا و ساخت مصنوعات و جايگزين شدن آن به وسيله خدمات انعكاس يافته است.
از ويژگيهاي جوامع فوق صنعتي، اقتصاد مبتني بر دانش و كارگران تحصيل كرده ميباشد كه عنصر اصلي نيروي انساني است.
همچنين مباحثي را كه آلوين تافلر درمورد تحولات تكنولوژيك مطرح كرده است، نبايد به عنوان بحثي در پست مدرنيسم تلقي نماييم و معناي پست مدرنيسم را بايستي بيشتر در جريانات فكري اواخر قرن بيستم جستجو كرد. نه در تحولاتي كه از لحاظ تكنولوژيك پيدا شده است كه البته مفهوم عاميانه از پست مدرنيسم بعضاً منجر به پيدايش چنين تلقياتي شده است. تافلر معتقد است كه جهان سه موج مدرنيزاسيون را طي كرده است و الان در آستانه موج سوم هستيم. كتاب «جابجايي در قدرت» او درمورد ساخت قدرت و دولت در موج سوم است؛ او معتقد است تضادهاي جهان معاصر ناشي از تضادهاي سه موج نوسازي است و تلاش كشورها براي توسعه چيزي نيست، جز گذار از يك موج به موج ديگر. پس بحث تافلر بحث مدرنيستي است نه پستمدرنيستي.
ويژگيها و خصوصيات پست مدرنيسم
در رابطه با اينكه پست مدرنيسم چه مشخصات و ويژگيهايي دارد توافقي وجود ندارد. براي نمونه ليوتار معتقد است پست مدرن، عصر تشكيك يا مردن تعاريف منطقي است و اين تشكيك به طور حتم از پيشرفت علوم حاصل شده است. براي مثال ليوتار مطرح ميكند كه توجه به موسيقي راك، تماشاي برنامههاي غربي، خوردن غداي مك دونالد، جورابهاي ژاپني، لباسهاي هنگكنگي، بازيهاي تلويزيوني را ميتوان در فرهنگ معاصر بيان نمود. به طور خلاصه ميتوان نظريات و انديشه سياسي ليوتار را اينگونه خلاصه نمود.
به پايان رسيدن عصر ساختن تئوري يا تئوريهاي كلان در باب سياست و جامعه؛
عدم دسترسي به يك تئوري مطلقگرايي اخلاقي و ارزشي؛
شكاكيت اخلاقي (moral skepticism) نهايتاً به يك جهان اعتباري و اعتبارگرايي ختم خواهدشد؛
اهميت فوقالعاده به معنا و جهانِ معنا دادن و خصوصي و شخصي كردن معنا.
و يا جمسون معتقد است عوامل پيدايش پست مدرن عبارتنداز: 1- از بين رفتن عمق و ضعفهاي نگرشي نسبت به تاريخ. 2- خمود عاطفي كه در عصر پست مدرن اتفاق افتاد.
تري ايگلتون نيز دوران پست مدرن را عصر فك استقلال ذاتي از هنرها و فنون پايه و نيز عصر از بين رفتن مرزها بين فرهنگ و جامعه سياسي ميداند.
بايد توجه داشت زمينههايي كه واژه پست مدرنيسم به كار رفته بسيار چشمگير و درخور توجه است كه ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
موزيك استاك هازن، هاليوي، لوري آندرسون و ترديسي
هنر ماخ، راوشن برگ و باسيلنز
رمان بارث، بالارد و داكترو
فيلم فيلمهاي (wether by) ، (The wedding) (Body Heat)
عكاسي شرمان، لوين، پرنيس
معماري خبگز، بولين
ادبيات (اسپانوس، حسن، فيلور
فلسفه ليوتار، دريدا، بادريلارد و ريچارد رورتي
انسانشناسي كليفورد، ماركوز و تايلر
جامعهشناسي دنزين
جغرافي (soja)
شايد بتوان به طور فهرستوار ويژگيها و خصوصيات ذيل را براي پست مدرنيسم بيان نمود:
در روانشناسي منكر فاعل عاقل و منطقي؛
نفي دولت به عنوان سمبل هويت ملي؛
نفي ساختارهاي حزب و اعمال سياسي آنها؛
به عنوان كانالهاي يگانگي و تصورات جمعي؛
ترفيع و ترويج نسبي بودن اخلاقيات؛
مخالفت با قدرت يابي سياسي دولت متمركز مدرن؛
مخالفت با رشد اقتصادي به بهاي ويراني محيط زيست؛
مخالفت با حل شدن خرده فرهنگها در فرهنگ مسلط؛
مخالفت با نژادپرستي؛
مخالفت با نظرات بوروكراتيك بر توليد؛
زير سؤال بردن همه برداشتهاي اساسي مورد قبول اجتماع؛
شك نسبت به عقل انسان و ردّ عقلگرايي و طغيان همه جانبه عليه روشنگري؛
مخالف برنامهريزي سنجيده و متمركز با تكيه بر متخصصان؛
به رسميت شناختن نسبيتگرايي (relativism) ؛
اعتقاد به پايان يافتن مبارزه طبقه كارگر و مستحيل شدن آن در دل نظام سرمايهداري
اعلام ورود به يك دوره جديد فراتاريخي.
از نقطه نظر شناختشناسي نگاه پست مدرنيستها نگاهي هرمنوتيك و تفهمي است. يكي از برجستگان اين تفكر هانس گئورگ گادامر ميباشد كه نظريات خود را در كتاب حقيقت و روش (warheit and Methode) بيان نموده است او قصد دارد؛ با استفاده از هستيشناسي هيدگري بار ديگر پرسش علوم انساني را مطرح سازد. او فاصلهگذاري بيگانهساز (Alienating distanciation) را پيشفرض اصلي علوم انساني ميداند. اين فاصلهگذاري ذهنيت جديد براساس تقابل ذهن و عين يا سوبژه و اوبژه قرار دارد؛ او بحث فاصلهگذاري را در سه قلمرو زيباييشناسي، تاريخي و زبان بسط ميدهد. به طور كلي فلسفه گادامر معرف تركيب دو جريان يا دو حركت است كه ما آنها را تحت عنوان حركت از هرمنوتيك خاص (Regional) به هرمنوتيك عام (General) و حركت از معرفتشناسي علوم انساني به هستيشناسي توصيف ميكنيم. اگر در بحث مدرنيسم، پوزيتيويسم را به عنوان متدلوژي مدرنيسم بيان كنيم شايد بتوان رويكرد هرمنوتيك را در مقابل پوزيتيويسم به عنوان متدلوژي پستمدرنيسم مطرح كنيم. البته رويكرد هرمنوتيك تاريخي طولاني دارد و ريشه در مسائلي دارد كه با تفاسير انجيلي ارتباط داشتهاند و ميتوان اين موضوع را در آثار كساني همچون دبليوديلتاي و ويندلباند (windelband) و كارل مانهايم و يا ريكرت (Rickert) مشاهده كرد. به طور كلي تحقيق تفسيري يا تأويل متن بخشي از انتقاداتي است كه از پوزيتيويسم در جامعهشناسي صورت گرفته است.
